Introduction

Uzay Havasıi

Yer gezegeninde, kar ve gök gürültülü fırtınalar gibi sert hava olayları oluşur. Yer’e Yakın Uzayda daha farklı fırtına türleri oluşabilir. Bunlar "Güneş Fırtınaları" olarak adlandırılır ve Yer’deki karşılıkları gibi yaşamı etkilerler. Özellikle, günümüzde yaşam uydu teknolojisine çok bağımlıdır. Güneş Fırtınalarının oluşturduğu etkiler, genellikle uzay teknolojisini kullanan sistemlerde görülür. Ancak, bu etkiler aşırı koşullarda Yer’e kadar her aşamada duyumsanır. Güneş fırtınalarını ve yaşam üzerinde yaratabileceği etkileri sunmadan önce, gelin, ilk olarak Yer gezegeniyle Yer’e Yakın Uzaydaki konumunun bu olaylarla ilgisini anlayalım.

Güneşküre

Gezegenler arasındaki ‘ortam’, güneş sistemi gezegenlerinin bulunduğu ortamın bir başka adıdır. Ya da bu ortama ‘güneşküre-heliosphere’ denir. Helios eski Yunanca’da Güneş, ‘-phere’ eki ise Güneş’in etkisindeki gezegenler arası ortamdır.

Yunan mitolojisinde Helios, Güneş Tanrısı olarak bilinir ve gökyüzünden Dünya’ya ışık getiren at arabasını kullandığına inanılırdı.

Güneşküreyi daha iyi canlandırabilmek için güneş ve gezegenlerin oluşturduğu güneş sistemini, güneş rüzgârını, gezegenler arası manyetik alanı, kozmik ışınları, tozları içeren dev bir manyetik kabarcık biçiminde düşünebiliriz. (Aşağıdaki şekile bakınız)

Güneşkürenin şeması. (NASAi onayıyla)

Gerçekte, Gezegenler arası ortam hiç de boş değildir ve uzay ortamının kendine özgü bir havası vardır. Buna uzay havasıi denir. Yer’e yakın uzay havasıi, Yer’in güneş sistemi içindeki konumunun, güneş davranışlarının, Yer manyetik alanı ve atmosfer doğasının bir işlevidir. Uzay havasıi, güneş etkinliklerinin teknolojik (uzayda ve Yer üzerinde) ve biyolojik (uzayda ve havayolu seviyesinde) sistemler üzerindeki istenmeyen etkileri olarak da tanımlanabilir. Ayırdında olmasanız da, uzay havasıi, doğrudan ya da dolaylı yoldan herkesi etkilemektedir. Ayrıntılara inmeden önce, Güneş’i, yerel uzay havamızın kaynağını, inceleyelim..

Uzay Havamızın Sürücüsü

Ortalama bir yıldız olmasına karşın Güneş çok devingendir ve birçok, ilginç özellikler içerir. Güneş etkinlikleri, yaklaşık olarak 11 yıllık bir dönemsel devinim gösterir. Etkinliğin az ya da çok olması dip güneş dönemi ya da doruk güneş dönemi olarak adlandırılır. Güneş döneminin izleri, teleskopla ve uydulardaki algılayıcılarla gözlenebilir. Bu durum, Güneş’e farklı bir gözle bakmamızı sağlar. Bu da, fiziksel olarak, farklı dalga boylarında gözlem yapılabilmesidir. Güneşin farklı katmanlarının incelenmesine olanak yaratır. Örneğin, X-ışını gözlemleriyle güneşin tacını inceleyip, güneş etkinliklerinin kendilerini nasıl gösterdiğini inceleyebiliriz. Aşağıdaki şekilde güneş etkinliğinin doruk dönemiyle(sol yan) dip dönemi sağ yan) arasındaki değişimini X ışınları ile inceleyebiliriz. Dip döneminde güneş kendini göstermemektedir.

Değişmekte olan Güneş’in X-ışınında gözlemlenmesi. (SXT/Yohkohi onayıyla)

Uzay Havasıi Bizim İçin Neden İlginçtir?

Uzay havasıi Yer için neden ilginçtir? Bu sorunun pek çok yanıtı vardır. Her şeyden önce, toplumlar güvenilir uzay sistemlerine derinden bağımlıdır ve bu bağımlılık gelecekte daha da aratacaktır ve de bu sistemler uzay havasıi etkilerine çok açıktır. Buna koşut olarak, teknik sistemler uzay havasına daha duyarlı olmaktadırlar ve bu durum minyatürleştirme gibi teknolojik gelişmeler nedeniyle yakın gelecekte de sürecektir. Son olarak, gelecekte uzay havasının önemini arttıracak gelişmeler yaşanmaktadır. (Örneğin, Mars kolonileri, asteroit madenciliği, uzay turizmi, uzay otelleri, ulaşım teknolojisi, Uluslararası Uzay İstasyonundaki (ISS) tecimsel olanaklar, güneş gücü vb.)

”Güneş-Yer fiziği” bilimi, günümüzde o kadar ilerledi ki Güneş ve Yer’in birbirlerini nasıl etkilediği artık var olan Güneş havası benzekleri ve geliştirilmekte olan öngörüleriyle çalışılabilmektedir. Yer havasının kestirimi gibi, uzay havasının da kestiriminin yapılabilmesi çok önemlidir. Ancak, bu kestirimler, iyileştirme, zararı azaltma yöntemleriyle tümleştirilmelidir. Yer üzerinde, evlerimiz bizi çevreden korur. Uzayda ise, uydular kalkanlama yöntemleriyle korunmaktadır. Kalkanlama, bir yağmurluk gibi, uzay aracındaki astronotu, uzay havasından korur. Buna karşın, zaman zaman, yağmurluk yeterli bir koruma sağlayamaz ve daha çok koruma gereksinimi duyulur. Örneğin, astronotun, uzay aracında özel bir sığınağa girmesi gerekir. Uzay havasının kestirimi bu gibi durumlarda çok önem kazanır. Çünkü, bu tür olaylara karşı bizi önceden uyarır.

Yere Yakın Uzay’da Oluşan Uzay Havasıi Olayları

Yer’in yörüngesindeki uydular ve gezegenler arası görevler için güneşküredeki en önemli üç bileşen:

  1. Yer’in Işınım Kuşakları(Van Allen Kuşakları) (tutulmuş protonlar ve elektronlar)
  2. Güneş kaynaklı Enerjik Parçacık Olayları, özellikle, Güneş kaynaklı Proton Olayları
  3. Güneşküre dışında oluşan Galaktik Kozmik Işınları

DİĞER SAYFALARDAN: Güneş Alevleri, Taçsal Kütle Püskürmeleri, ElektrikYüksüz Parçacıklar vb.

Uzay Havasının Teknoloji Üzerindeki Etkileri

Uzay Konuşlu

ÖTEKİ SAYFALARDAN: Tekil Olay Etkileri (Single Event , Plazma Etkileri, Atmosferik Sürüklenme, etc.

Yer Konuşlu

Endüklenmiş Elektrik Akımları (GICi)

ÖTEKİ SAYFALARDAN:
Endüklenmiş elektrik akımları, uzay havası
i zincirinin yerdeki son halkasını oluşturan olaylardır.. Boru Hatları, Güç Şebekeleri, Radyo dalgaları, vb.

Biyolojik Uzay Havasıi Etkileri

ÖTEKİ SAYFALARDAN: Astronotlar, havayolları mürettebat ve yolcuları vs.